آشنایی با مرکز  |  موسس مرکز  |  اساس نامه مرکز  |  فعالیت های مرکز  |  اخبار مرکز  |  اخبار کتابخانه  |  اخبار فرهنگی  |  نشریه بعثت  |  در رسانه های دیگر
فهرست سایت  
صفحه نخست
مقالات سیاسی
مقالات مذهبی
مقالات تاریخی
مصاحبه ها
اندیشمندان و علمای معاصر
امام موسی صدر (ویژه نامه)
سید جمال الدین (ویژه نامه)
آیت الله کاشانی (ویژه نامه)
شهید نواب صفوی (ویژه نامه)
مجموعه آثار علامه طباطبایی
مجموعه آثار سید جمال الدین
کتب خاطرات استاد خسروشاهی
مجموعه آثار استاد سعیدی
گالری تصاویر
دانلود کتاب
ارتباط با ما
 
استاد سید هادی خسرو شاهی

 
 
آثار استاد در پاتوق کتاب فردا

 
 
فروش اینترنتی کتب کلبه شروق
..
 
 
نرم افزار مجموعه آثار استاد

 
 
آدینه بوک

 
 
ورود اعضا
نام کاربری :
کلمه عبور :
 
ثبت نام فراموشی کلمه عبور
 
آیت الله کاشانی. .سید جمال الدین اسد آبادی . .نواب صفوی . .امام موسی صدر
سیمای شیخ محمد خیابانی در کتاب‌های تاریخی (درسی و غیر درسی) جمهوری آذربایجان
خیزش شیخ محمد خیابانی در سال 1299خ در تبریز، یکی از رویدادهای مهم و درخور توجه تاریخ یکصد سالۀ میهنمان ایران است که بسیار مورد توجه آذربایجانی­‌ها قرار گرفته و علاقۀ ویژه­ای به آن نشان داده‌اند.
 

شیخ محمد خیابانی؛ رهبر نهضت آزادیستان
 
در تمام دوران حاکمیت اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی تا سال 1991 و پس از فروپاشی آن و استقلال جمهوری آذربایجان نوشته­‌های بسیاری پیرامون خیزش شیخ محمد خیابانی در قالب کتاب و مقاله منتشر شده، که در هر کدام از آن­ها بنا بر مقتضیات زمان، نویسندگان و پژوهشگران آذربایجانی از زوایۀ نگاه خویش و تحت تأثیر ایدئولوژی حاکم بدان نگریسته و تحلیل و ارزیابی متفاوتی از شخصیت خیابانی و ماهیت قیام او ارایه کرده‌­اند.

اما متأسفانه در هیچ یک از نوشته­‌های آنان به یک تحلیل و ارزیابی همه جانبۀ منطبق بر داده­‌های تاریخی و واقعیت­‌های موجود بر نمی­‌خوریم و همواره ردپای نگرش ایدئولوژیک مبتنی بر مارکسیسم – لنینیسم و ناسیونالیسم افراطی سایۀ سنگین خود را بر این آثار افکنده است.

تا زمان فروپاشی شوروی، تاریخ نگاران اگر چه با استفاده از متدولوژی مارکسیستی به شرح، تفسیر و تحلیل رویدادهای تاریخی می­‌پرداختند، اما ناگزیر از پذیرش بسیاری از حقایق نیز بودند. اما این به معنی وجود گرایش به دیگر متدولوژی­‌ها و استفاده از آن­‌ها در تاریخ‌نگاری نبود، چرا که در اساس جهت دهی ایدئولوژیک نظام حاکم بر شوروی بدان سمت بود که کسی از پژوهندگان، آکادمیسین­‌ها و تاریخ‌نگاران بطور خودکار به سمت و سوی دیگری نمی­‌نگریست و همان چهارچوب­‌های پذیرفته شده از سوی حزب کمونیست شوروی را دنبال می‌­کرد. اما واقعیت این است که آرای غیر علمی و شبه علمی –  همانند آنچه که امروز در جمهوری آذربایجان شاهد آن هستیم –  در آثار علمی و آکادمیک کمتر به چشم می‌­خورد، مگر آنجا که سیاست اقتضا می­‌کرد و منافع شوروی ایجاب می‌­نمود.

نمونۀ بارز آن را می‌­توان در استفاده از دو اصطلاح مجعول و بدون پیشینۀ تاریخی «آذربایجان جنوبی» و «آذربایجان شمالی» دید. استفاده از این دو اصطلاح از سال 1945 و پس از رویدادهای آذربایجان ایران، رسماً به عنوان یک واقعیت تاریخی در شوروی و به ویژه آذربایجان پذیرفته شده و در تمامی نوشته‌­ها، گفتارهای رادیویی و سپس بعدها در برنامه­‌های تلویزیونی به شکلی گسترده بکار برده می­‌شود و در اساس اصطلاح آذربایجان ایران از ادبیات آنان حذف و اصطلاح ساختگی «آذربایجان جنوبی» جای آن را گرفته است.

اما وضع در جمهوری آذربایجان به گونۀ دیگری است و حقیقت آن است که تاریخ نگاری در این کشور و به ویژه پس از فروپاشی اتحاد شوروی و اسقلال آذربایجان با سود جستن از ناسیونالیسم افراطی به بیراه‌ه­ای گام نهاده که به اصطلاح پژوهش‌­های تاریخی آنان را تنها می­‌توان در حد داستان­‌های تخیلی و فانتزی که تنها به منظور سرگرم نمودن خواننده نوشته شده و نه بازسازی تاریخ بر اساس داده‌­های منابع، بشمار آورد.

دلیل آن نیز کاملاً روشن است، آذربایجانی­‌ها برای چیرگی بر بحران هویت نیاز به ملت سازی دارند. پس باید همۀ نیرو و توان خود و محافل علمی، دانشگاهی و آکادمی­‌های خود را برای خلق روایت­‌های جدیدی از تاریخ و پیشینۀ همۀ مظاهر فرهنگی و تمدنی مردم سرزمین خویش به کار می‌­بردند و دورۀ استقلال نیز بسترهای مناسب این کار را برای آنان فراهم نمود تا بدون هیچ مشکلی کار را پیش ببرند.

هدف‌­های اصلی و اولیۀ این نوع بینش و روش هم که هیچ نسبت و سنخیتی با دیگر روش­های علمی و آکادمیک شناخته شده ندارد و کاملاً ابداعی، بر ساخته و نادرست است و نامی جز از وارونه ­نگاری تاریخ نمی‌­توان بر آن نهاد، بر بنیان­‌های زیر استوار است: قطع کامل پیوند با عناصر ایرانی موجود در پیشینۀ تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و هنری و دیگر حوزه‌­های فرهنگ و تمدن مردم آذربایجان. ارایۀ هویتی مستقل از هویت ایرانی با تکیه بر عنصر ترک. تبلیغ و ترویج روحیۀ ضد ایرانی و در نهایت ایران ستیزی.

از راه­‌های دست­یابی به این اهداف می‌­توان از جعل و تحریف و دروغ پردازی، اغراق و بزرگنمایی، وارونه نگاری، مصادرۀ مطلوب، استفادۀ گزینشی از منابع، تحلیل­‌های بی‌­پایه، وجه تسمیه­‌های عامیانه و غیر علمی تکیه بر آرای مشکوک و فرضیه‌­های مردود و موارد دیگر نام برد که وقتی نبود روش متدیک و نگاه آکادمیک و نبود استفاده از منابع دست اول و اصیل را در کنار آن قرار بدهیم، روشن خواهد شد که حاصل کار چیست.

موضوع مهم دیگری که نباید آن را از نظر دور داشت، مسئلۀ تغییر چند بارۀ الفباست که راه بر این تحریفات گشوده است. آنان با استفاده از موضوع تغییر الفبا، ابتدا از عربی به لاتین و سپس از لاتین به سیریلیک و دوباره بازگشت به الفبای لاتین در پس از فروپاشی، با خاطری آسوده از اینکه نسل کنونی و به ویژه دانش ­آموزان و دانشجویان دیگر قادر به مراجعه به منابع اصیل و خواندن آنها نیستند، از این خلاء و گسست فرهنگی سوء استفاده نموده و برنامۀ ضد علمی خود در تحریف تاریخ آذربایجان و کشورهای همجوار و همسایۀ خود به ویژه ایران و ارمنستان را به راحتی پیش می­‌برند.

همانگونه که اشاره شد مصادرۀ به مطلوب یکی از راه­های دست یابی وارونه تاریخ نگاران آذربایجانی به مقصود است. حال می‌­خواهد این دربارۀ یک شخص، یک رویداد تاریخی، یک اثر هنری و یا چیزهای دیگری از این دست باشد، در اصل هیچ تفاوتی نمی­کند، مهم این است که به گونه‌­ای بتوان آن را به آذربایجان و ترک­‌ها منتسب کرد.

شیخ محمد خیابانی، اندیشه­‌ها و افکار ایران مدارانۀ او و ماهیت قیام او نیز یکی از همین رویدادهایی است که در کارگاه تاریخ سازی و وارونه تاریخ نگاران آذربایجانی به گونه‌­ای ساخته شده که به هیچ وجه با داده­‌های درست تاریخی هم­خوانی نداشته و تبدیل به چیز دیگری شده که موافق خواست وارونه نگاران است و نه منطبق با تاریخ.

در نوشتار حاضر کوشش شده است تا با بررسی تعدادی از نوشته­‌های چاپ شده در جمهوری آذربایجان پیرامون شیخ محمد خیابانی در قالب کتاب و مقاله به پاره‌ای از تحریفات آنان اشاره نمائیم. یادآور می­‌گردد که در پاره‌­ای از این نوشته‌­ها دامنۀ جعل و تحریف و وارونه نگاری بقدری گسترده است که پرداختن به همۀ آن­ها فراتر از گنجایش این نوشتار بود.

به همین خاطر در این نوشتار سه کتاب درسی تاریخ از مقاطع گوناگون تحصیلی، دو کتاب تاریخ درسی، دو مقالۀ دائره المعارفی و چند نوشتۀ دیگر که تنها به شیخ محمد خیابانی اختصاص یافته انتخاب و با مقایسۀ آن­ها با نوشته­‌های منابع اصیل و از آن میان گفتارهای خود شیخ به جعل و تحریف­های آن­ها اشاره شده است.


زندگی نامۀ شیخ محمد خیابانی

در بیشتر نوشته‌­هایی که در دوران شوروی دربارۀ شیخ محمد خیابانی منتشر شده به نحو بارز و چشمگیری از بار فعالیت­های دینی او کاسته شده و کوشش گردیده تا او را یک سوسیال دموکرات بشناسانند.

در بیشتر نوشته‌­هایی که در دوران شوروی دربارۀ شیخ محمد خیابانی منتشر شده به نحو بارز و چشمگیری از بار فعالیت­های دینی او کاسته شده و کوشش گردیده تا او را یک سوسیال دموکرات بشناسانند.

نویسندۀ کتاب «تبریز طوفانی» - که نام اصلی آن شورش تبریز در سال 1920 بوده – در زندگی­نامۀ خیابانی، با نادیده گرفتن این بخش از فعالیت­های او می‌­نویسد: «و علومی چون فقه، اصول، نجوم، ریاضیات، تاریخ، جغرافی و ادبیات و همچنین زبان­های روسی و فرانسوی را آموخته و در مشاغل مختلف به فعالیت پرداخت» (علی قیزی، 1390، ص 27). همین نویسنده نطق­های خیابانی در دو مسجد کریم­خان محلۀ خیابان و همچنین مسجد صمصام ­خان را سیاسی دانسته (همانجا) و در جایی دیگر نوشته: «خیابانی در هیچ کدام از سخنرانی ­هایش طبق قاعده به موضوعات دینی نمی­‌پرداخت (از قرآن و خداوند نامی نمی‌­برد) ولی در زمان آغاز قیام در ماه رمضان و به عبارت دقیق­تر در ایام احیاء و 21 رمضان ... به شکلی کوتاه ضمن اشاره به علی [ع] و سخنان مشهورش جملاتی در این خصوص بیان کرد.» (علی قیزی، همان، ص 78).

این در حالی است که حاج محمدعلی آقا بادامچی از یاران نزدیک خیابانی دربارۀ او نوشته: «مرحوم خیابانی ... در تبریز مشغول تحصیل علوم دینیه گشته فقه و اصول را از حجه الاسلام آقای حاجی میرزا ابوالحسن آقا مجتهد انگجی تحصیل و در آن دو رشته مبرزترین متعلمین حوزۀ درس حجه الاسلام معظم له بوده... در اندک مدتی از جودت فکر و حدت ذهن و کثرت ممارست قریب باجتهاد بود... خیابانی مرحوم قریب سه چهار سال ظهرها در مسجد جامع و شب‌­ها و صبح­‌ها در مسجد کریم­خان (که در محلۀ خیابان است) امامت کرده زیاده از هزار نفر مأموم داشت؛ می­‌توان گفت که در زمان خود مرحوم خیابانی اورع و ازهد و نسبتاً افقه هم قطاران خود از ائمه جماعت بود» (بادامچی، 1304، ص 23-24).

البتۀ همۀ این زمینه چینی­‌ها در راستای اهداف ویژه­‌ای صورت پذیرفته تا نتایج خود خواسته از آن گرفته شود. مانند اینکه: «او [خیابانی] در این زمان به واسطۀ زبان روسی با آثار کلاسیک ادبیات روسی و آثار لنین و مارکس آشنا شد» (علی قیزی، همان، ص 28).

چیزی که دست کم در منابع و مآخذ ایرانی به آن اشاره نشده که خیابانی با آثار مارکس و لنین آشنایی داشته و آن­ها را می‌­خوانده است. کسروی که از نزدیک با خیابانی آشنایی داشته و تا پیش از جدا نمودن راه خود از خیابانی همراه او بوده، از آشنایی خیابانی با فلسفۀ داروین سخن گفته (1371، ص 845)، اما دربارۀ ادعای نویسنده که در بالا به آن اشاره شد سخنی به میان نیاورده است.

در حالی که پژوهشگران پیرو ایدئولوژی مارکسیسم – لنینیسم در شوروی در تلاش بودند تا شیخ را هوادار خود معرفی نمایند، در دوران پسا شوروی و پس از استقلال جمهوری آذربایجان، ناسیونالیست‌­ها نیز در معرفی شیخ او را تحت تأثیر دگرگونی­‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی قفقاز و به ویژه شهر باکو در آخرین سال­های حیات تزار الکساندر نیکلای دوم معرفی می‌­نمایند.

در یکی از نوشته‌­های آنان می­‌خوانیم: در سال­هایی که خیابانی در قفقاز بود، او از نزدیک با محیط ادبی –  مدنی باکو و آذربایجان از نزدیک آشنا شد (بخشعلی یوا، 2011، ص 10). همو می‌­نویسد (ص 11) انتشار نشریات به زبان مادری، محیط ادبی و انقلابی، وضعیت پرخروش و انقلابی قفقاز در مبارزۀ پیش روی او و شکل گیری تفکر ملی‌­اش نقش استثنایی داشته و خطوط مبارزۀ آینده‌­اش را مشخص ساخته بود.

همین نویسنده پا را از این هم فراتر نهاده و مدعی شده است که: علی­‌بیگ حسین­زاده، احمدبیگ آقایف، جلیل محمدقلی‌­زاده، م. ع. صابر، ع. طالبوف، م. س. اردوبادی، نریمان نریمانف، ع. جق وردیف و ... در شکل‌­گیری تفکر ملی خیابانی که قصد بازگشت به وطن را برای ادامۀ مبارزه در سطحی عالی داشت نقش مهمی بازی نموده‌­اند (بخشعلی یوا، 2011، ص 11).

به راستی به جز از ذهن و اندیشۀ خیال پردازانۀ آنان در صدور این احکام شاذ و نادر جای دیگری را می­‌توان سراغ داشت؟ البته که خیر. چون این­ها قطعاتی از یک پازل تخیلی است که وقتی در کنار دیگر قطعات خیال بافانه‌­اش قرار گیرد، تصویری از شیخ محمد خیابانی آنگونه که سازندگان پازل می­‌خواهند ترسیم خواهد نمود.


ارزیابی آذربایجانی­‌ها از نقش عثمانی­‌ها در آن برش تاریخی

در این زمینه نیز در نوشته‌­های پژوهشگران و تاریخ­‌نگاران آذربایجانی ما شاهد تناقض گویی، آشفتگی و درهم­گویی و در نهایت جعل و تحریف و دگرگون کردن ماهیت مسئله هستیم.

دراین باره نیز نوشته­‌های دورۀ شوروی یکصد و هشتاد درجه با نوشته­‌های پژوهشگران آذربایجانی در پس از فروپاشی شوروی تفاوت داشته و درست در نقطۀ مقابل هم قرار می­‌گیرند. نخست نگاهی خواهیم داشت به چند نوشتۀ منابع در دوران شوروی که تا اندازه‌­ای به واقعیت موضوع اشاره کرده‌­اند. البته کاملاً روشن و قابل درک است که ایدئولوژی حاکم بر نهادهای فرهنگی وقت و به تبع آن سود جستن پژوهشگران از آن و رعایت چارچوب­‌های مورد پذیرش حزب کمونیست شوروی که تنها متدولوژی مارکسیستی را می‌پذیرفت و نه چیز دیگری را در این جهت گیری نقش بسزایی داشت.

نوشته­‌های این دوره همه متفق القولند که سپاهیان عثمانی به عنوان نیرویی اشغالگر و بیگانه به خاک ایران تجاوز نموده و شهرهایی از آذربایجان را به اشغال خود درآورند.

در دایره‌­المعارف آذربایجان شوروی (جلد 10، 1987، ص 86) در مدخل «خیابانی» زندگی­نامۀ کوتاهی از او ارایه شده و در آنجا به برقراری پیوند میان سربازان روس و نیروهای محلی آذربایجان جنوبی در پس از انقلاب اکتبر سال 1917 اشاره شده است. بدین ترتیب از برادر بزرگتر که روس­ها باشند دلجویی به عمل آمده است. سپس در ادامه نوشته شده: «در سال 1918 در برابر سپاهیان عثمانی که به آذربایجان جنوبی تجاوز نموده بودند، گروهی مسلح مرکب از 500 نفر از سوی شیخ محمد خیابانی برای مبارزه با آنان تشکیل شد.» (همانجا). پس از آن نیز به ماجرای دستگیری خیابانی که نخست به ارومیه برده شده و سپس روانۀ قارص گردیده اشاره شده است (همانجا).

در کتاب «تبریز طوفانی» که در اواخر دوران شوروی به چاپ رسیده نویسنده در حالی که به نقش استعمارگران انگلیسی در آذربایجان اشاره نموده و به جنایات آنان و تحریکات میسیونرهای امریکایی و افسران تزاری پرداخته است از سپاهیان ترک به عنوان نیروهای رهایی بخشی که در سال 1918 «برای پایان دادن به جنایت­های دهشتناک ارمنیان علیه آذربایجان، همزمان با پیشروی در قفقاز وارد آذربایجان شدند» نام می­برد (علی­قیزی، 1390، ص 52-53).

به روشنی دیده می­‌شود که لحن نویسنده دربارۀ ترک­‌ها بسیار مهرآمیز است و آنان نه به عنوان متجاوز و اشغالگر که به عنوان نیرویی رهایی­‌بخش به خاک ایران قدم نهاده­اند.

نویسنده پس از تطهیر عثمانی­‌ها بدون اشاره به رفتار آنان در آذربایجان که همراه با خشونت بسیار بوده، به دستگیری خیابانی و گروهی از همفکرانش و انتقال آنان نخست به ارومیه و سپس قارص اشاره می­‌نماید (همان، ص 53).

آذربایجانی­‌ها هر چه که از دورۀ شوروی بیشتر فاصله گرفته و پایه­‌های استقلال خود را محکم­تر می­‌نمودند به همان نسبت نیز بر میزان نگرش ناسیونالیستی خود می­‌افزودند. تا جایی که این ناسیونالیسم افراطی حاکم بر بینش آنان مانع از پذیرفتن حقایق به همان صورتی که رخ داده شده و آنان را در نهایت به ضد و نقیض گویی و نادیده انگاشتن واقعیت وادار نموده است.

در کتابی تحت عنوان «تاریخ مختصر آذربایجان» در بخش مربوط به شیخ محمد خیابانی، نویسنده با اشاره­‌ای کوتاه به نقش روس­‌ها و انگلیسی­‌ها، دربارۀ عثمانی­‌ها نوشته: «ترکیه هم هنوز  مشغول مبارزۀ استقلال بود و در موقعیتی قرار نداشت که به اطراف خود نظری بیفکند» (آراز اوغلو، 1999، ص 119). و این یعینی اینکه در اساس عثمانی­‌ها در رویدادهای آن برش تاریخی ایران دخالتی نداشته و در اصل فرصت نکرده­‌اند به این موضوع بپردازند.

در کتاب درسی تاریخ دانش­‌آموزان کلاس دهم، نیروهای عثمانی باز هم به عنوان نیروهای رهایی بخش مردم آذربایجان جنوبی در برابر شقاوت­ها و بی‌رحمی­‌های ارمنی­‌ها، آسوری­‌ها و کردها معرفی شده‌­اند (تاریخ آذربایجان، 2000، ص 396).

سیاست تطهیر ترک­های عثمانی از جنایاتی که در آذربایجان ایران مرتکب شدند در «دائره‌­المعارف جمهوری خلق آذربایجان» نیز دنبال شد و در آنجا هم سخنانی نزدیک به همان نوشته­‌های «تاریخ آذربایجان» تکرار شده است (جلد 2، ، ص 133).

اما جالب­تر از همه کتاب «آتایوردو» (2001، صص 214-218) است که در نزدیک به 5 صفحه‌­ای که در آنجا به شیخ محمد خیابانی اختصاص داده شده است، حتی یک بار هم از عثمانی­ها نامی به میان نیامده است.

همۀ این تلاش­‌ها در کاستن از بار فجایع و مظالم عثمانی­‌ها در آذربایجان ایران در حالی انجام می­‌پذیرد که بر پایۀ نوشته­‌های منابع و مآخذ هیچ تردیدی در سوء نیت و سوء رفتار عثمانی­‌ها نسبت به آذربایجانیان وجود ندارد.

مگر نه این است که عثمانی­‌ها «می­‌خواستند آذربایجان را که جزء لاینفک ایران و اکلیل تاج با عظمت کیان است بقفقاز ملحق و جزو ممالک شاهانۀ عثمانی بکنند؟» (بادامچی، 2536، ص 29).

اگر ترکان عثمانی پشتیبان واقعی مردم آذربایجان و حافظ راستین منافع آنان بودند چرا در یک همسویی آشکار با حکومت مرکزی ایران، انگلیسی­‌ها و دیگر جریان‌های مداخله جو و سرکوبگر سعی در سرکوب جنبش خیابانی داشتند و او را به همراه اسماعیل نوبری و محمدعلی بادامچی دستگیر و پس از بردن به ارومیه، سپس به قارص منتقل نمودند؟

هیچ دلیل روشن و منطقی برای این کار آنان وجود ندارد جز از اینکه هنگامی که ترکان عثمانی فرقۀ دموکرات ایران و خیابانی و یارانش را که چون سدی در برابر اندیشه­‌های ناپاک آنان در جدا نمودن آذربایجان از خاک ایران ایستاده بودند و به جز از حفظ وحدت و یکپارچکی تمامیت ارضی اران در اندیشۀ دیگری نبودند رو در روی خود دیدند، سعی نمودند تا با دستگیری آنان راه بر انجام نیات شوم و پلید خود هموار سازند (همانجا).

افزون بر این منابع بسیاری بر اعمال فشار و مداخلۀ عثمانی­‌ها در امور داخلی ایران اشاره نموده‌­اند. بادامچی (2536، ص 28-29) که خود از نزدیک و در مرکز رویدادها قرار داشته، تصویر روشن و دقیقی از رفتار عثمانی­ها با آذربایجانیان ارایه نموده است. همچنین است گزارش­های معتمدالوزاره (1379، ص 213-214) که او نیز از هدف گرفته شدن استقلال ایران از سوی عثمانی‌ها و هم دل و هم جهت شدن مردم در دفع شر آنان سخن گفته است.

با اشاره به نوشتۀ نویسندۀ «قیام شیخ محمد خیابانی در تبریز» که آن نیز تأکید روشنی ات بر سوء نیت و سوء رفتار عثمانی‌­ها نسبت به آذربایجان ایران، این بخش را به پایان می­بریم.

«در همین موقع، قشون عثمانی وارد تبریز شد، و در سرتاسر آذربایجان دست بتاراج انبار غله­‌های مردم زدند، چپاول و یغماگری آنان قابل احصا نبود، شقاوت‌ها و قساوت‌هایی که کردند، قلم عفیف را یارای نوشتن نیست. در پی هرگونه ترکتازی‌ها، نیت پلیدشان آشکار و در صدد برآمدند با استفاده از موقع و بجبران از دست دادن قسمت‌های مهمی از قبیل عراق و غیره که قبل از جنگ مستعمرۀ عثمانی بود، آذربایجان را ضمیمۀ عثمانی نموده و نقشه (پان ترکیزم) را عملی سازند.» (آذری، 1329، ص 269).


تحریف ماهیت قیام خیابانی

یکی از اصلی­ترین محورهای تحریفات پژوهشگران آذربایجانی در قیام شیخ محمد خیابانی، در اصل نادیده گرفتن جنبه‌­های همگانی خیزش خیابانی در چارچوب تمامیت ارضی ایران و نیز تأکید خود شیخ بر ایرانی بودنش است. بدین ترتیب که آنان با تأکید بر ترک بودن خیابانی او را رو در روی فارس‌­ها قرار داده و در ارجاعات خود به سخنان خیابانی گزینشی عمل نموده و تنها آن بخش از گفته‌­های او را که خطابش به «آذربایجان» است برگزیده و اینگونه القاء می‌­کنند که هدف اصلی خیابانی آزاد ساختن و رها نمودن آذربایجان از کل ایران و به عبارتی دیگر تجزیۀ آن ایالت بوده است. به تعبیر دیگر شیخ محمد خیابانی یک ناسیونالیست تمام عیار آذربایجانی بوده که دغدغه‌­ای بجز از ناسیونالیسم آذربایجانی نداشته است.

در حالی که چنین برداشتی کاملاً نادرست، جهت­‌دار و مغرضانه، به دور از واقعیت و تنها در راستای قهرمان پروری در تاریخ آذربایجان است که کوچکترین عنصری از واقعیت در آن به چشم نمی‌­خورد.

از تمامی سخنرانی­های شیخ محمد خیابانی بدون هیچ شرح و توضیحی روشن می­‌گردد که اگر او قصد برقراری آزادی، دموکراسی و احیای حکومت مشروطه در آذربایجان را داشته، بدون تردید این خواست او در چارچوب تمامیت ارضی ایران و سپس تعمیم و گسترش آن به دیگر نقاط کشور و از آن میان تهران بوده و با قطعیت می­‌توان گفت که به هیچ وجه قصد تجزیه در کار نبوده است.

آنان چنین برداشت می‌­کنند که: «شخصیت شیخ محمد خیابانی صفحه‌­ای نوین و مرحله­ ویژه در بروز شعور ملی و پیشرفت ملی آذربایجان گشود که اواخر سده گذشته هنوز در دوره­ جنینی قرار داشت» (علی قیزی، 1390، ص 136).

به باور آنان «سخنرانی‌­های خیابانی در بیداری ملی وطن و هدایت مردم به راه درست مبارزه نقش مهمی داشت. او ... می‌­گفت: شرافت هر خلقی، استقلال اوست.» (بخشعلی یوا، 2011، ص 13). یا اینکه: «طوایف ما وطن ­پرست هستند. اینان فرزندان این سرزمین هستند. آنان می‌­خواهند آزاد شوند و ...» (شوکت علی قیزی، 1390، ص 86).

به تعبیر این نویسندگان وطن همان آذربایجان واحد است که به دو نیمۀ «جنوبی» و شمالی تقسیم شده است و در جای جای نوشته­‌هایشان به این موضوع بر می‌خوریم که آنها آذربایجان ایران را بخشی از کشور آذربایجان دانسته و آن را رودر روی تهران وبقیۀ نقاط ایران قرار می­دهند.

شیخ محمد خیابانی در یکی از مقاله­‌های خود که در شمارۀ 34 روزنامۀ تجدد به چاپ رسیده با خطاب قرار دادن «آذربایجان» و «دموکراسی آذربایجان» پس از اشاره به مصایب و سختی­‌هایی که بر آنجا رفته، در دو بند آخر مقاله با تأکید بر اینکه آذربایجان بخشی از ایران است نوشته:

«تو یک حصه از خاک ایران هستی که گویا این سرزمین کهن سال با یک تقلص صرع آمیز تمام عضلات فرسودۀ خودش با یک کوشش دیو آسا بلند کرده، بسوی اروپای متمدن پرتاب نموده است. بنام آنهمه فداکاری­ها که تا امروز متحمل شدۀ، بنام آنهمه خونهای پاک که بر خاک تو جاری گردیده‌­اند، ای آذربایجان لایمون، این انتظارات را تکذیب منما! سرت را بلند دار و زنده و پاینده باش!» (خیابانی، 2536، ص 49)

همین بخش از نوشتۀ خیابانی در تجدد، در آن به روشنی و صراحت به پیوستگی آذربایجان با خاک ایران اشاره نموده است، به شکل گزینشی و تحریف شده در کتاب «تبریز طوفانی» به صورت زیر درآمده است: «ای آذربایجان! ای دموکراسی آذربایجان ... تو تنها راهرو صحنۀ پهناور تجدد و تکامل هستی. تجربه دیده، از آزمون بدر آمده و اینک در برابر تو مرحله جدید گشوده است. قیام بر علیه استبداد، ایستادگی در برابر استیلاء اجنبی، مبارزه با عناصر خرابکار داخلی، شجاعت، غیرت، جانفشانی و متانت می‌­خواهد. ای آذربایجان جاوید... سرت را بالا نگهدار، زنده باد! همواره زنده باد! ...» (شکوت علی قیزی، 1390، ص 57). همانگونه که دیده می‌­شود نویسنده آن بخش از نوشتۀ خیابانی در قسمتی از خاک ایران بودن آذربایجان را حذف کرده است.

فریبکارانه ­تر از این، نوشتۀ میرزا ابراهیموف معروف است که در یکی از مقاله­‌های خود که خانم بخشعلی یوا از آن نقل نموده نوشته: «در قیام شیخ محمد خیابانی، روح آذربایجانی‌گری، بیشتر از هر چیز دیده می‌­شود. پس از انقلاب ستارخان، ارتجاع و ضییق قوت گرفته، ارگان­‌های حکومتی فارس و ظلم افزایش یافتۀ مستبدان، آذربایجان را مطیع نمی­‌کند... حرکات خلق در آذربایجان رفته رفته ماهیت ملی می­‌یابد، شیخ محمد منظرۀ ظلم و سفالت حاکمان تهران در آذربایجان را در مقابل دیدگان خلق مجسم نمود.» (بخشعلی یوا، 2011، ص 15)

به باور وارونه نگاران «شیخ محمد خیابانی سرکردۀ روشنفکری بود که به ترک­‌گرایی دل بسته بود و در مدت کوتاهی نیز فرزندان اصیل و نجیب آذربایجان دور او گرد آمدند.» (آراز اوغلو، 1999، ص 119) و نیز «شیخ محمد خیابانی، یک ایدئولوگ بزرگ پروردۀ ترک گرایی آذربایجان جنوبی در سدۀ بیست بود.» (همان، ص 120).

هیچ اصرار و پافشاری در رد این ادعاهای واهی و بی­پایه و ساختگی با مراجعه به منابع و مآخذ نداشته و نویسندگان آنان و باورمندان به این گونه نوشته­‌ها را به حال خود رها می­کنیم که در عالم خیال دلخوش باشند.

اما یادآور می‌­گردیم که شیخ محمد خیابانی در نوشته‌­ها و سخنرانی­‌های خود ده‌­ها بار به ایرانی بودن خود و آذربایجانی‌­ها اشاره نموده در حقیقت او به جز ایران وطن دیگری برای خود نمی­‌شناخته و بارها. از دموکراسی برای ایران و آزادی و استقلال آن سخن گفته است و در این راه آنقدر مصرانه پای می­‌فشرده و روشن و صریح موضع می­‌گرفته که در نطق شب شنبه 11 جوزای 1299 خود گفته است: «ما می­‌میریم به جهت اینکه دموکراسی ایران زنده شود. باید زنده ماند دموکرات‌ها تنها در راه زنده ماندن ایران خون خود را نثار می­‌کنند (دست زدن­های شدید و صدای زنده باد ایران دموکرات)» (خیابانی، بی­تا، ص 94).

هنگامی که روس­ها یادداشت اولتیماتوم را به دولت ایران تسلیم می­‌نمایند، شیح محمد خیابانی که آن هنگام نمایندۀ مجلس بود در جلسۀ روز جمعه نهم ذی­حجه 1329 گفته: «از آن ساعتی که این یادداشت دولت روس در مجلس خصوصی خوانده شد و ما اطلاع پیدا کردیم بنده که یکنفر ایرانی هستم هنوز در حالت حیرت و متحیرم» (آذری، 1329، ص 27)

خیابانی همچنین دربارۀ تعلق آزادیستان به ایران در منطق سه­ شنبه 21 سرطان (تیر) خود گفته: «... یک نهضت انقلابی آزادیستان را که یکپارچه­‌ای از ایرانست، بنام خود و بنام سعادت ایران بحالت قیام در آورده است.» (آذری، 1329، ص 579).

او در نطق روز یکشنبه 19 سرطان (تیر) دربارۀ ایرانی بودن خود گفته: «ما ایرانیان که در ایران زیست می­‌کنیم آزادی و استقلال و تمام تمنیات عالیه بشری را برای خود می­خواهیم.» (همان، ص 576) و باز هم گفته: «ما ملت ایرانی تا امروز، جبون، ترسو، بی‌­غیرت معرفی شده­ ایم» (همان، ص 574).

شیخ در نطق روز یکشنبه 12 سرطان (تیر) از عشق و محبت خود و یارانش به میهنش ایران چنین یاد نموده است: «در این قیام باید سائق و مشوق شما، فقط عبارت از عشق و محبت و آزادی ایران باشد.» (همان، ص 557).

خیابانی در سخنرانی­‌ها و نوشته‌­های خود بارهای بار خود را ایرانی دانسته و به روشنی بر آن تأکید نموده است. او ایران را مال ایرانی دانسته که باید ادارۀ آن به سرپنجۀ نیرومند و توانای او اداره شود و نه خائنین و بیگانگان (آذری، 1329، ص 529). و بر این باور بود که «بنام ایرانیت، بهترین عقاید و مسلک جدیدۀ دنیا را اخذ و تمثیل خواهیم نمود» (همان، ص 491) و در مسلک او «ایران مال ایرانیان است» (همانجا). شیخ محمد خیابانی با این باور دست به قیام زد که «این قیام میخواهد ایران را نجات بدهد باید ایران و دموکراسی ایران زندۀ جاوید بماند» (همان، ص 502).

«در یک دائرۀ وسیعتر و عمیقتر» شیخ محمد خیابانی می­‌خواست «اسباب زندگانی آزاد و مستقل دموکراسی ایران را فراهم» نماید، چنانچه می­‌گفت: «ما می‌خواهیم یک رژیم آزاد، یعنی آزادترین رژیم­‌ها را در مملکت خودمان تأسیس نمائیم، و در این راه هر روز قدمی فراتر خواهیم گذاشت...» (همان، ص 506).

دامنۀ گفتارها و نوشته­‌های شیخ محمد خیابانی در همبستگی او با ایران و تأکید بر ایرانی بودنش و نیز تعلق خاک پاک آذربایجان به خاک مام میهن گرامی ایران چنان گسترده و نمونه­‌ها آنقدر بسیار است، که جای ذره‌­ای تردید در اندیشه­‌های پاک و والای شیخ برای کسی باقی نمی­‌گذارد.

همین مقدار از نمونه­‌ها خود پاسخ دندان­شکن، صریح و محکمی است به جاعلان و وارونه تاریخ نگاران که قصدشان تاریخ سازی و پیشینه سازی است و نه بازسازی تاریخ براساس داده­‌های تاریخی.

در پایان یادآور می­‌گردد که موارد تحریف محدود به آنچه گفته شد نیست و نکات دیگری در این زمینه وجود دارد که به دو مورد از آنها نیز به شکل گذرا اشاره می­گردد.

نخست به تبدیل «آزادیستان» به «آزادستان» اشاره می‌­نمائیم که اگر چه در همۀ منابع فارسی و حتی در بسیاری از دیگر آثار چاپ شده در دوران شوروی و حتی پس از آن به شکل «آزادیستان» ضبط گردیده، اما خانم شوکت علی قیزی در کتاب خود که اختصاص به قیام شیخ محمدخیابانی دارد، به عمد و آگاهانه، بدون استثناء در همۀ صفحات کتاب «آزادیستان» را به «آزادستان» تبدیل نموده است که کاملاً هدفمند و از روی برنامه ­ریزی و برای نیل به اهداف از پیش تعیین شده‌­ای صورت پذیرفته است.

مورد دیگری نیز که در نوع خود بی­نظیر است، معرفی موسی خیابانی به عنوان نوۀ شیخ محمد خیابانی است که در همان اثر نام برده شده در بالا در ­این ­باره چنین نوشته شده است:

«پس از پیروزی انقلاب نیز با برگزاری صدمین سالگرد خیابانی سهم او را در حرکات آزادی خواهانه بعدی به صورت ویژه بیان نمودند. سرانجام حضور م. خیابانی [موسی خیابانی] نوه­ شیخ محمد خیابانی در حرکات انقلابی و در جرگه­ رهبران یک تشکیلات مهم انقلابی و شجاعت­های او در روند انقلاب و حوادث بعدی و مرگ او در سال 1982، بار دیگر نام خیابانی و طرفدارانش را به صورتی فراموش نشدنی در یادها زنده کرد.» (علی قیزی، 1390، ص 138- 139).

اینکه موسی خیابانی هیچ خویشاوندی با شیخ محمد خیابانی نداشته تا چه رسد به اینکه نوه او باشد، امری است بدیهی که نیاز به اثبات ندارد. اما متاسفانه این موضوع بی پایه و از بن دروغ که ساخته و پرداخته نهادهای شبه علمی وارونه تاریخ‌نگاران آذربایجانی است، به کتاب های درسی آنان نیز راه یافته و در کتاب تاریخ کلاس یازدهم دانش آموزان جمهوری آذربایجان، در فصل مربوط به رویدادهای پیش از انقلاب در شهر تبریز، این دروغ بزرگ بدین گونه بازتاب یافته است:

«در شورش تبریز اعضای سازمان فداییان خلق ایران و سازمان مجاهدین خلق ایران که از سازمان های مخفی چپ و رادیکال آن زمان بودند، فعالانه شرکت داشتند. موسی خیابانی (نوه شیخ محمد خیابانی) از رهبران مجاهدین خلق از رهبران شورش بود» ( آذربایجان تاریخی،2009، ص151 ).


منابع[i]

آذری، علی، قیام شیخ محمد خیابانی در تبریز، 1329، تهران، صفی علیشاه.

بادامچی، محمدعلی، «شیخ محمد خیابانی» در: شرح حال و اقدامات شیخ محمد خیابانی بقلم چند نفر از دوستان و آشنایان او، چاپ دوم 2536، تهران، سحر.

خیابانی، محمد، نطق­های شیخ محمد خیابانی، حاوی: شرح حال زندگانی خیابانی و 69 نطق مهم اجتماعی – سیاسی – اخلاقی – فلسفی، تهیه و تنظیم: بهرام خیابانی، بی­تا، بی­جا، بی­نا.

علی قیزی، شوکت، تبریز طوفانی، قیام شیخ محمد خیابانی، ترجمه پرویز زارع شاهمرسی، 1390، تبریز، اختر.

ÂZ RBÂYCÂN SOVET ENSIKLOPEDIYSI, СILD X, 1987, BÂKI.

ÂZ RBÂYCÂN XALQ CÜMHURIYYATi ENSIKLOPEDIYSI, II Cild, 2005, BÂKI.

ÂRÂZOĞLU, MÜXTASAR ÂZ RBÂYCÂN TÂRiXi, 1999, BÂKI.

BÂXŞALiYEVÂ, GÖVHAR, XX ASR ÂZ RBÂYCÂN TÂRIXININ ŞÂNLI SAHIFASI, in: ÂZÂDLIQ UĞRUNDÂ MÜBÂRiZA TÂRiXiMiZDAN XiYÂBÂNi HARAKÂTI – 90, 2011, BÂKI.

VALiYEV, TOFIQ (REDÂKTASi ilA), ÂZ RBÂYCÂN TÂRiXi, ÜMUMTAHSiL MAKTABLARiNiN 10 – cu SiNFi ÜÇÜN DARSLiK, 2000, BÂKI.

 MÂHMUDLU, YAQUB; XALiLOV, RÂFiQ: ÂĞÂYEV, SÂBiR, ÂTÂ YURDU, 5-ei SiNiF ÜÇÜN DARSLIK, 2001, BÂKI.

BÜNYÂDOV, Z. M, YUSIFOV (REDÂKTASI ilA), ÂZ RBÂYCÂN TÂRiXi, 1 CILD, ÂLI MAKTABLAR ÜÇÜN DARSLiK, 1994, BÂKI.

ÂZ RBÂYCÂN TÂRiXi, 11-ci sinfi ÜÇÜN DARSLiK, 2009, BÂKI.

[i] . در آوا نگاری حروف سیریلیک به لاتین، حرف Â صدای آ و  A صدای اَ می دهد. در املای لاتین نیز همین موضوع رعایت شده است.

منبع: خبرگزاری فارس ـ گروه تاریخ، مسعود عرفانیان

 
   1395/7/6 11:37

اخبار مرکز
کتاب «مشروطه مشروعه و علمای تبریز» منتشر شد
کتاب «مبانی فقهی ـ فکری مبارزات فدائیان اسلام» منتشر شد
خاطرات استاد سید هادی خسروشاهی درباره شهید نواب صفوی منتشر شد
اعلامیه ها، بیانیه ها، تلگراف ها، نامه ها و مصاحبه های مراجع ثلاث (جلد 10)
اعلامیه های آیت الله سید محمدصادق روحانی (جلد 9)
اخبار کتابخانه
گزارش تصویری بازدید حضرت آیت الله مکارم شیرازی از کتابخانه مرکز بررسی های اسلامی قم
حضرت آیت الله مکارم شیرازی: راه اندازی کتابخانه مرکز بررسی های اسلامی ابتکاری عالی و ارزشمند است
دانلود ویژه‌نامه مراسم افتتاح کتابخانه عمومی مرکز بررسی‌های اسلامی
فیلمی از مراسم افتتاح کتابخانه مرکز بررسی‌های اسلامی
متن کامل سخنان آیت‌الله العظمی سبحانی در مراسم افتتاحیه کتابخانه عمومی مرکز بررسی‌های اسلامی
اخبار فرهنگی
تحول خاصی در وضعیت نشر حوزه دین رخ نداده است
هشدار غرویان نسبت به کتاب‌سازی در حوزه‌ آثار دینی
جشن امضای کتاب کارِ لوسی است!
معرفی کتاب «مرزبان ایمان و یقین»؛ خاطرات آیت‌الله العظمی حاج سید محمدتقی خوانساری(ره)
رونمایی از پنجاه میلیون سند تاریخی
در رسانه های دیگر
نگاهی به مجموعه ده جلدی اسناد نهضت اسلامی ایران
شهید صدر شرایط را برای قیام بر علیه حکومت بعث مناسب نمی‌دانست
پنج کتاب بنیان فکری داعش
گزارشی جامع درباره کتابخانه آستان حضرت معصومه (س)
یادى از استاد محیط طباطبائى؛ ‏70 سال کوشش علمی و پژوهش فرهنگی
نشریه بعثت
بعثت : پاییز سال 1396
بعثت : تابستان سال 1396
بعثت : بهار سال 1396
بعثت : زمستان سال 1395
بعثت : پاییز سال 1395
دریافت فایل پی دی اف مجموعه آثار سید جمال الدین حسینی - چاپ قاهره

.   . .
 
دیداربا شخصیتهای بین المللی

دیدار استاد خسرو شاهی با جرج جرداق
جستجوی کتاب در کتابخانه مرکز بررسی‌های اسلامی
.
 
نشریه بعثت
. اسناد سيد جمال الدين اسدآبادي
 
تاریخ و فرهنگ معاصر
. مصلح جهانی
 
امام علی صدای عدالت انسانی
. اسناد سيد جمال الدين اسدآبادي
 
شهید نامدار عاشورا
. اسناد سيد جمال الدين اسدآبادي
 
یادنامه علامه امینی
. اسناد سيد جمال الدين اسدآبادي
 
تصاویر استاد در سایت وارثون
. اسناد سيد جمال الدين اسدآبادي
 
Home Contact Us Login RSS
Copyright © 2009 site. All Rights Reserved